Autor Tema: Gornja Jablanica i Medvedja  (Pročitano 2537 puta)

Horatio Caine

  • Global Moderator
  • Full Member
  • *****
Gornja Jablanica i Medvedja
« poslato: Januar 09, 2014, 09:18:17 posle podne »
Medveđa centar
Gornja Jablanica se nalazi u zapadnom delu južnog Pomoravlja, između kosovske, leskovačke i niške kotline, u južnom delu Srbije. Povezana je drumsko-železničkim saobraćajem Beograd - Skoplje - Solun i Niš - Leskovac - Priština. Opština Medveđa obuhvata veći deo Gornje Jablanice, prostire se na površini 524,24 km2. Graniči se na zapadu i jugu 40 km sa kosovskim opštinama Priština, Kosovska Kamnica i Podujevo, na severozapadu sa opštinom Kuršumlija u dužini od 19 km. Medveđska istočna granica, prema opštini Lebane, duga je 40 km, a granice sa severnim opštinama Bojnik je 9 km i Prokuplje 2 km.

Reljef Gornje Jablanice sa stanovišta visinske zone deli se u pet kategorija, i to: dolinska zona do 400 m nadmorske visine, pobrđe 401-600 m, niska planinska zona 501-800 m, srednja planinska 801-1000 m nadmorske visine. U severnom delu Gornje Jablanice nalaze se naselja: Sponce 900-950 m nadmorske visine, Prpore 900-950 m, Velika Brajina (šančevi) 820-900 m, Gajtan (Ravnište) 720-840 m, Donji Gajtan (ispod Maligata) 700-800 m, Stubla 600 - 650 m i Lece (između brda i Trapa) 560-580 m. U južnom delu Gornje Jablanice nalaze se sela: Borovac (Nevesinjci - Plavšići) 800-850m, Svirce 800-900 m, Tupale (Đorovici - Gornja mahala) 600-650 m. Zemljište Gornje Jablanice je ispresecano klisurama: Banjske reke, Gajtanske reke, Buturovićevim potokom, zapadno od Medveđe  Retkocerskim potokom, nešto severnije Roganovićevom rečicom, južno od Stuble i Brajšorskom rekom, severozapadno od naselja Lece. Sve ove rečne doline imaju pravac jugozapad - severoistok, a potoci koji njime otiču ulivaju se u Lepašticu, kao njene desne pritoke.

U Gornjoj Jablanici 50,6% ili 265,10 km2 teritorije najvećim delo nagnuto je prema jugu, a delom i jugoistoku kao Gornji Gajtan, Gazdare, Srednji i Donji Bučumet, Rujkovac, Pusto Šilovo, Mrkonje, Maćedonce, Medveđa, Drence, Lece i Stubla. Na toj teritoriji locirano je 80% naselja opštine Medveđa. Prema istoku ili zapadu nagnuti su tereni 40,34 km2 ili 7,7 % teritorije opštine. Na njima su manja sela i zaseoci. Na nepovoljne terene dolazi 218,80 km2 ili 41,7% opštine. Planina Radan pruža se pravcem severozapad - jugoistok, Majdan planina i Ravna planina pružaju se od jugozapada prema severoistoku, dopirući do Sokolova visa (1.376 m) i Šapota (1408 m) najviših delova Radana. Na istoku se proteže Petrova gora, a na zapadu pruža se Goljak. Od Karaule do Novakovića čuke do Galjoka pripada Gornjoj Jablanici. Klima je kontinentalna, sa četiri godišnja doba, sa prosečnim padavinama. Sa klimanskim i visinskim razlikama je i raspored flore i sastav biljnog sveta. Na nižim terenima rastu hrast, cer, grab, brest, dren, kruška, oskoruša i mukinja. Bukva raste iznad 800 m. Na prisojnim stranama gaje se žita i povrće, pa i šljivaci. Sliv Gornje Jablanice iznosi godišnje 730 mm padavina. U Gornjoj Jablanici nalazi se 172 značajna izvora, od njih 119 je na desnoj strani sliva Jablanice,  u slivu Banjske reke.

Najpoznatiji i najvažniji su termomineralni izvori u Sijarinskoj Banji. Od davnina poznato je 18 izvora i u Donjoj Banji postoje - Glavni izvor, Izvor za infaliranje, Mali gejzer, Gejzer i Rimski izvor Borovac, Spas, Raj i izvor u podrumu Hotela ,,Gejzer’’, a u Gornjoj Banji su izvori - Jablanica, Zdravlje, Suzica, Snežnik, tri izvora u Blatištu, izvor kod Blatišta i Kiseljak.  Takođe,  poznat je Tularski kiseljak - Tularska Banja. Svi vodeni tokovi u Gornjoj Jablanici iznose sliv prostran 894 km2, a njihova ukupna dužina je 1.024 km. Reka Jablanica nastaje spajanjem Banjske i Tularske reke kod Maćedonca. Leve pritoke Jablanice su Gajtanska reka, Lepaštica i Tularska reka. Jablanica je poznata i kao Medveđska reka, na dužini od oko 30 km, od Maćedonca do ispod Pustog Šilova. Jablanica se uliva u Južnu Moravu, blizu Brejanovca. Sliv Jablanice iznosi 894 km2, a dužina reke iznosi 84,5 km. Pedaloški sastav Gornje Jablanice čine 46 zemljišnih tipova, svrstanim u 9 osnovnih pedosekvenci: mitosol, kolovijum, humsko-silikatno tle (ranker), smonica, scentrično smeće, distrično smeće, ilimerizovano, aluvijalno, kombinacija tipova. Biljni i životnjiski svet je raznovrstan. Šume Gornje Jablanice su pretežno izdaničke, najrasprostranjenija je šumska zajednica, hrastova sladuna, cera i grabića, zatim šume planinske bukve (Ravna planina, Radan, Šapot, Sokolov vis, Petrovac i druge). Zajednice jove i vrbe, topole, pružaju se od Ravne planine i Petrovca, na severu do Ajkobile i Vrapčine kose i Ravne Banje na jug. Zajednica šuma sladuna, cera i graba dominiraju u široj okolini Medveđe od 1050-1100 m. Zajednica hrasta i kitnjaka i šuma planinske bukve nalaze se na Majdanu, Zaječevcu, Ajkobili, Radanu, na Šapotu, Petrovcu, Sokolovom visu i Ravnoj planini. Takođe, iako je Gornja Jablanica brdsko-planinska regija mestimično je prisutna hidrofilna jova, bela vrba, živa vrba, bademska vrba, rakita, crna topola, bela topola, jasika, poljski jasen, poljski hrast, bekovina i druge.

Duž reke Jablanice i njenih pritoka postojali su povoljni uslovi za ljudska staništa još od praistorije. To potvrđuju i arheološka nalazišta na tlu Gornje Jablanice, koja sadrže materijalne tragove života najstarijih stanovnika ovog kraja, oružje i oruđe od čvrstog i trajnog materijala (kamen, kosti i metal), keramiku, grobove i ostatke zgrada za stanovanje. Od bronzanog doba do pojave Slovena na tlu Gornje Jablanice može se pratiti život paleobalkanskih plemena, raznih naroda i etničkih grupa. Arheološka nalazišta u Gornjoj Jablanici daju etničku sliku ovog područja u dugotrajnoj eposi koja se neprestano menjala. Od sredine X do VIII  veka, pre naše ere, u unutrašnjosti Balkana poznate su nekoliko etničkih grupa u poznoj fazi bronzanog doba. Iliri, Tračani, Dardanci, Tribale, Meze i Dačani. Kultura ovih plemena razvijala se kontinuirano do rimskih osvajanja.
            Nalazišta sa ostacima praistorijske kulture iz raznih perioda nalaze se u Medveđi, Petrilju, Lapaštici, Drencu (Vrtop), Lecu, Lisavcu i Rasovači, Gajtanu, Tularu, Gornjem Bučumetu, Šišincu, Borovcu, Brveniku, i udrugim naseljima. Kod rudnika Lece i u Medveđi nađeno je naselje bubanjsko-humske grupe iz ranog bronzanog doba, u Borovcu,  lokalitet ,,Vukmirov grob’’,  utvrđenje iz metalnog doba. Iznad leve obale Banjske reke nalazi se lokalitet iz halštatskog doba (kasno bronzano doba). Iz predrimskog vremena antičkog doba u Gornjoj Jablanici ima malo materijalnih ostataka, kao i metalnih predmeta i novaca u Medveđi, Lecu i Sijarinskoj Banji.
            Posle oslobađanja Gornje Jablanice 1878. godine od Otamanske Turske, Medveđa postaje središte i centar ovog kraja do danas. Medveđa se razvila u gradsko naselje uz dolinu reke Medveđe - Jablanice. Medveđa je administrativni, zdravstveni, privredni, saobraćajni i školski centar Gornje Jablanice, za 44 naselja. Od Leskovca je udaljena 43, a od Lebana 22 km. Visinski položaj Medveđe,  na nadmorskoj visini od 355 m, a pojedine periferne mahale (Batakovići) dopru do 670 m.
            Najstariji pomen o Medveđi potiče iz srednjeg veka. Za vreme Dinastije Nemanjića  postojalo je naselje Glubočica (Dubočica), zatim Goljak i Podgor,  u široj okolini Novog Brda. U poznom srednjem veku pominju se i male župe Banja, Medveđa i Tulare. U knjizi dubrovačkog trgovca Mihaila Lukarevića (1436 - 1441) pominje se selo Medveđa,  kao prvi pismeni pomen Medveđe. U turskom popisu oblasti Brankovića iz 1455. godine pominje se današnja Medveđa pod imenom Međeđa. U turskom defteru iz 1584. godine pominje se Medoka i manastir Sv. Arhanđela u Medveđi, sa dva  kaluđera. Putopisci pominju  u XVII veku Medveđu kao Medoka, a kasnije kao naselje Dedić. Bila je u Tursko vreme zaseban kadiluk. U ostacima hrišćanske - srpske crkve u Medveđi pronađen je stari Trebnik, s kraja XVI veka. Sve crkve i manastir u Medveđi podigli su Srbi u vreme Nemanjića, Lazarevića i Brankovića.

Gornja Jablanica je oslobođena 1878. godine,  a Medveđa 21. januara (3 februara) iste godine. Naseljavanje Medveđe otpočelo je leta 1878. godine, odmah po Berlinskom kongresu i nastavljeno 1879, 1880, i 1885. godine. Medveđa je bilo privlačno mesto za koloniste sa Kosova, Metohije, Crne Gore i Hercegovine.
Prvi naseljenici u Medveđi bili su Srbi zv. Pećanci, sa Kosova i Metohije: iz Peći, Smaća, Keva Duševića, Kline, Kijeva, Ćubrila, Dragunjeva, Bare, Krive Reke, Grebnika, Mlećana, Dugunjeva, zatim iz Crne Gore i Hercegovine. Među prvim porodicama koje su se doselile u Medveđu leta 1878. godine bile su Dimići, Batakovići, Đorđevići, Armuši, Popovići, a posle njih Terzići, Mladenovići, Simići, Gvozdići, Jovići, Brusaći, Dimitrijevići,  Dragunjci, Ljubisavljevići, Mijatovići, Kostići, Babići, Pavlovići, Perići, Duganići, Stanušići, Denići, Jankovići i drugi.

U statističkom popisu iz 1878. godine nije zabeležen nijedan stanovnik, što znači da je naselje Medveđa tada bilo nenaseljeno. Prema poslednjem popisu, u opštini Medveđa živi 10.491 stanovnika, odnosno po 20 na 1 km2 . Od pomenutog broja zaposleno je 1.521 u opštini, ustanovama, zadruzi i organizacijama, dok 181 lice radi u privatnom sektoru (preduzetnici). Broj zaposlenih na 1.000 stanovnika je 145, a nezaposleno 120 lica. Opština Medveđa spada u nerazvijene opštine Republike Srbije gde je prosečan prirašataj 16,8 (1991 - 2002),  zaposlenost 14,5 na 1.000 stanovnika, a 120 nezaposlenih lica, a narodni dohodak je 16,9 odsto republičkog proseka. U zdravstvu radi 21 lekar, odnosno dolazi 500 stanovnika na 1 lekara, socijalnom zaštitom je obuhvaćeno 321, a socijalnu pomoć koristi 624 lica.

Medveđa, kao opštinsko mestu u središtu Gornje Jablanice, postala je 5. XII 1885. godine. Medveđa je proglašena za varošicu 31. decembra 1921. godine ukazom kralja Aleksandra I Karađorđevića. Pre toga, žitelji medveđe su tri puta pokušavali da njihovo mesto dobije status varoši. Prvi put 1900. godine. Tada su tražili da ovo mesto dobije ime – Dubočica! Naradna dva pokušaja usledila su januara 1907. i avgusta 1908. godine. Ukaz o proglašenju medveđe za varoš, što se smatra najznačajnijim datumom u istoriji ovoga kraja, danas se brižljivo čuva u zgradu SO Medveđa.
SO Medveđa